Lofzang op de vriendschappelijke liefde

De tas van de leraar
Hiromi Kawakami
Uitgeverij Atlas
ISBN 978 90 450 1570 5
190 blz.

 

In De tas van de leraar (2000, in 2001 bekroond met de Tanizakiprijs) van de Japanse schrijfster Hiromi Kawakami (1958) ontwikkelt zich een vriendschap tussen Tsukiko Omachi, een dertiger met bindingsangst en Harutsuna Matsumoto, een gepensioneerde leraar bij wie Tsukiko op de middelbare school heeft gezeten. Tsukiko, een stevige inneemster en een harde werkster, loopt Harutsuna weer tegen het lijf in een stationskroeg. Op deze plek zullen ze elkaar jarenlang blijven ontmoeten.

In het stationscafé zijn het de culinaire en alcoholische genoegens die het gemeenschappelijke thema vormen tussen Tsukiko en Harutsuna. Mooi onnadrukkelijk werkt Kawakami uit hoe belangrijk de rol van voedsel is. Zelfs de seizoenen worden aangeduid met de groente of vis die in een bepaalde periode wordt gegeten (het tuinbonenseizoen, bijvoorbeeld). Sociale contacten spelen zich af rondom het vergaren, bereiden en nuttigen van voedsel. Voedsel is de bindende factor, belangrijker dan goede conversatie of seks.

Kawakami hanteert een stijl die wordt gekenmerkt door kalme concentratie en een frisse ernst, gespeend van postmoderne affectaties.  Haar hoofdpersoon is nochtans eigentijds genoeg: ze heeft een broertje dood aan oubollige hofmakerij, aan ouderwetse relaties en aan ouderlijke verwachtingen. Hoewel ze zich min of meer heeft verzoend met haar eenzame bestaan, blijft een zeker gemis zeuren. Wanneer ze Harutsuna Matsumoto ontmoet, houdt ze als vanzelfsprekend ook hem op afstand, om te beginnen door hem hardnekkig Sensei, wat leraar betekent, te blijven noemen. Hij, op zijn beurt, klampt zich met de onafscheidelijke boekentas onder zijn arm eveneens vast aan zijn oude rol. Maar juist door de veiligheid die deze formele afstand biedt, komen ze elkaar ongemerkt en sluipenderwijs steeds nader en vloeiend of onvermijdelijk proces is die toenadering overigens allerminst. Zo komen ze allebei potentiële geliefden tegen tijdens een schoolreünie, die ze gezamenlijk bezoeken. Takashi, een oude klasgenoot van Tsukiko, laat meteen de geijkte versiertechnieken op Tsukiko los, die slechts een averechtse uitwerking hebben. Natuurlijk begrijpt ze wel dat dit een kans is om, inmiddels op haar veertigste, eindelijk aan de man te komen, maar er gebeurt niks. Wel neemt haar twijfel over de vriendschap met Sensei toe, zeker als blijkt dat die nog altijd met zijn excentrieke en inmiddels overleden ex-vrouw in zijn hoofd zit. Toch ondernemen ze telkens weer iets samen: een paddenstoelenjacht bijvoorbeeld (met de eigenaar van hun stamkroeg) of haiku's bedenken. De ongedwongen, bijzondere band die zo groeit en die verder niets verlangt van Tsukiko, doordringt haar geleidelijk van wat ze zelf  'tegenwoordigheid' noemt. Een mooi begrip voor iets wat moeilijk te omschrijven valt. Die tegenwoordigheid sijpelt zachtjes zo diep  Tsukiko's psyche binnen dat ze Sensei uiteindelijk kan aanroepen en horen op momenten dat hij er niet is. En dan nog duurt het een lange tijd voordat ze beseft dat ze in wezen haar lot met dat van Sensei heeft verbonden. Dat, om met Sartre en Beauvoir te spreken, de contingente vriendschap plaats heeft gemaakt voor een noodzakelijke. Wat Kawakami hier delicaat, maar gedecideerd ontvouwt, is de vitale, drijvende kracht van vriendschap.

Als het om onorthodoxe vriendschappen tussen mannen en vrouwen gaat, zijn er uit ongeveer dezelfde periode twee andere titels die bij lezing van De tas van de leraar in herinnering worden geroepen. In Yoko Ogawa's briljante The Housekeeper and the Professor (2003) bloeit er een grootse vriendschap op tussen een wiskundige, een huishoudster en haar elfjarige zoontje. Ogawa kiest er voor deze vriendschap geen romantische wending te geven. Omdat de professor met een ernstige handicap kampt - een korte termijn geheugen van slechts tachtig minuten - ligt zo'n meer traditioneel verloop ook minder voor de hand. In Sophia Coppola's Lost in Translation (2003) draait het om een vriendschap die min of meer bij toeval ontstaat tussen twee eenzame Amerikaanse reizigers in Japan; een jonge, beeldschone studente en een oudere, gehuwde acteur. Een vriendschap die in een meer gangbaar scenario praktisch onvermijdelijk een seksueel karakter zou krijgen. In tegenstelling tot deze twee verhalen besluit De tas van de leraar  met een klassiek happy end. Toch is dat voor het verhaal zelf van ondergeschikt belang. Net als de bovengenoemde titels kan De tas van de leraar worden beschouwd als een gloedvolle lofzang op de uit vriendschap geboren liefde tussen man en vrouw.
 
De Tas van de Leraar

De Tas van de Leraar