Imagine no religion

Semira

De Belgische kunstschilder René Magritte had lak aan kunstenaarsconventies. Op de vroege ochtend hees hij zich in driedelig grijs om als een doodgewone meneer in de hoek van de woonkamer zich aan de schilderarbeid te wijden. Als surrealist had hij ook lak aan de aardse wetten. Op zijn doeken regent het geen water maar mannen, een rotsblok drijft als een wolkje in de lucht, in een straat is het tegelijkertijd dag en nacht, een man die in de spiegel kijkt, ziet zijn eigen achterhoofd, enzovoorts. Het betreft hier geen Freudiaanse symboliek of bezwangerde droombeelden. Magritte was, volgens eigen zeggen, gefascineerd door ‘het mysterie’, dat hij in poëtische ongerijmdheden en absurde omkeringen probeerde te vatten.

De fascinatie met het mysterie ligt eveneens ten grondslag aan religie en ook in religie zien we absurde omkeringen en poëtische ongerijmdheden: Eva komt uit Adam voort, mensen worden honderden jaren oud, het regent geen water maar brood, een zee wijkt gedienstig om een volk door te laten, een man herrijst uit de dood, enzoverder.

In september vond in Houston de tienjarige herdenking van de aanslagen van elf september plaats. Hiervoor werden de componist Jake Heggie en de tekstschrijver Gene Scheer aangetrokken. Zij schreven de korte, zevendelige liederen-cyclus Pieces of 9/11, Memories from Houston. Het libretto is gebaseerd op gesprekken die Scheer voerde met de nabestaanden van een Texaans slachtoffer, de drie maanden zwangere Lauren Catuzzi Grandcolas, die de dood vond in een krater op een noodlottig grasveld ergens in Pennsylvania, waar vlucht 93 in de grond sloeg.
Hij luisterde verder naar de leden van de lokale brandweer en de Texaanse Taskforce One die praktisch onmiddellijk waren uitgevlogen om bijstand te verlenen in die hel van staal en stof, Ground Zero.

Pieces of 9/11 werd uitgevoerd door leden van de Houston Grand Opera in de beroemde, seculiere Rothko Chapel. De kapel is een bescheiden gebouwtje vlakbij het fotomuseum en het Menil, een particulier museum met een eigen Rothkozaal en een collectie van surrealistische kunst, waaronder The Listening Room van Magritte. De blinde aula van het Rothko heeft acht wanden. Aan zes ervan hangen Rothko’s schilderijen, enorme, tamelijk beklemmende, bijna effen vlakken in indigo en nachtblauw.

Helaas toont de gemiddelde Texaan weinig gevoel voor decorum bij dit soort gelegenheden. De meeste mensen kwamen in hun vrijetijdskloffie aanzetten. Een jeugdige vijftiger slofte naar zijn klapstoeltje uitgedost in een cargo bermuda, witte sneakers en een grijs, slobberig t-shirt waarop stond te lezen: “9/11 Was an Inside Job.” Een slonzige vrouw kwam veel te laat binnen, het haar nog nat en hevig geurend naar appeltjesshampoo. Halverwege de korte voorstelling, tijdens het roerende lied That Moment On, glipte een langharige babe op haar teenslippers weg in niets meer dan rafelende hotpants en een van de schouders afhangend t-shirt. Ze had een petje op. Moest er geplast worden, was een rookpauze onvermijdelijk, sloeg de verveling reeds toe? Drie minuten later klepperde ze weer even luidruchtig binnen en plofte op haar stoeltje neer.

Al deze (en andere) onkiesheidjes daargelaten was de voorstelling van een hartverscheurende, sublieme schoonheid. Voor de prelude en het leitmotif liet Heggie zich inspireren door de lyrisch peinzende beginmaten van Bachs eerste cellosuite. Heggies liederen zijn gepast sober en elegisch, in een opmerkelijke bezetting met cello, viool, dwarsfluit en gitaar, maar door de folk- en musical-achtige elementen breekt hier gelukkig niet de hemel open. We blijven dicht bij de ervaringen, in tekst en toon: een collage van citaten van de Texaanse ‘first responders’ en zelfs van Lauren, over het graf heen. Het eerste couplet van het eerste lied en het laatste couplet van het laatste lied zijn afkomstig uit haar boek (pas na haar dood gepubliceerd) You Can Do It! :

“Write a poem.
Chisel stone.
Throw a vase on a potter’s wheel.
Take an eight-hour walk.
Learn to sail.
Be a fiery red-head for a month.
Whittle”.

De vraag die Scheer toevoegt en die in de cyclus telkens opklinkt: “What will you do with the moment right now?”
Als de slachtoffers worden herdacht van een smerige massamoord, gepleegd in naam van een god, zie ik weinig heil in religieuze overpeinzingen, maar des te meer in de diepmenselijke drie-eenheid van de Kunst: de Verwondering, de Vraag en het Verhaal. Als ik iets van het mysterie wil begrijpen dan ben ik meer geholpen met Magrittes kamergrote Granny Smith (The Listening Room) dan met de devote prevelementen van een heerschap in een soepjurk, met of zonder baard. Verbeeldingskracht en scheppingsvermogen in plaats van stichtende woorden. En niemand die op de knieën hoeft.

Tekst: Semira Dallali
Beeld: flickr.com