Hoe het verleden doorwerkt

Boek twee broers

Twee broers
Jhumpa Lahiri:
Oorspronkelijke titel: The Lowland
Vertaling: Ko Kooman
ISBN 9789460237508
Uitgeverij Meulenhoff
365 pagina's


Twee broers is een intrigerend boek van de Amerikaans-Indiase schrijfster Jhumpa Lahiri. Met de oorspronkelijke titel The Lowland stond het op de shortlist voor de Man Booker prize 2013.

Calcutta
The Lowland is het verhaal over de broers Subhash en Udayan die opgroeien in Calcutta, India, in de jaren 60 van de vorige eeuw. Ze wonen in de wijk Tollygunge, een buurt van kleine middenstanders. De wijk wordt omgeven door een moerassig laagland. De twee broers hebben een zeer hechte band, zij doen alles samen. Ze zitten in dezelfde klas, want de ouders vonden het de moeite niet om de oudste, Subhash, eerst in z'n eentje naar school te laten gaan. Subhash is een verantwoordelijke en gezagsgetrouwe jongen, Udayan heeft meer een rebels karakter. Na hun middelbare schoolopleiding gaan de broers allebei naar de universiteit, iets wat uitzonderlijk is in hun omgeving.
Subhash weet een beurs te bemachtigen om zijn studie te vervolgen in de VS. Udayan sluit zich aan bij een radicale en gewelddadige maoïstische beweging, de Naxaliten. Het is de tijd van wereldwijd studentenprotest en de Vietnamoorlog. Het is niet het moment om India te verlaten, meent Udayan. Met het vertrek van Subhash naar Amerika ontstaat een verwijdering tussen de broers. Ze zullen elkaar nooit meer terugzien. Wanneer Udayan zich in 1971 wil verstoppen in het laagland vlak bij huis, wordt hij doodgeschoten door de politie, die een klopjacht houdt op de Naxaliten.

Dubbel huwelijk, breuk met traditie
De verwijdering tussen de broers is niet alleen een gevolg van de grote geografische afstand. Hun levens zijn totaal verschillend geworden. De broers schrijven elkaar af en toe, maar Udayan schrijft over koetjes en kalfjes. Van wat er werkelijk gaande is in Calcutta heeft Subhash geen weet. Op een dag ontvangt hij een brief van Udayan met een foto van een meisje. Udayan heeft gebroken met de traditie van het gearrangeerde huwelijk: hij is getrouwd met Gauri, een studente filosofie. Dit zeer tegen de wil van zijn ouders en de familie van het meisje. Ook Subhash vindt in eerste instantie dat Udayan de verkeerde keuze heeft gemaakt. Subhash stelt de traditie van uithuwelijking niet ter discussie, hij zou het normaal vinden als zijn ouders een partner voor hem zouden kiezen. Maar als Subhash daags na de moord op Udayan naar India terugkomt vat hij het idee op om met de zwangere Gauri te trouwen en haar mee naar Amerika te nemen. Wat bezielt hem?
Subhash wil Gauri behoeden voor de vernedering door haar schoonouders. Maar het huwelijk met Gauri is voor Subhash vooral een manier om de band met zijn broer levend houden. Gauri stemt in met het huwelijk, voor haar is het de minst slechte oplossing: in Amerika kan zij studeren en ze kan ontsnappen aan schoonouders die haar niet willen. Later wordt het duidelijk dat Gauri nog een reden heeft om uit India te willen verdwijnen, iets dat verband houdt met de militante activiteiten van Udayan. Subhash probeert van Gauri te houden, maar zijn moeite wordt niet beloond.

Het leven als immigrant
In The Lowland is immigratie een belangrijk thema, dat prachtig is uitgewerkt aan de hand van de personages Subhash en Gauri. Beiden verbreken definitief de banden met het moederland. Bij de een is dat een geleidelijk proces, bij de ander gebeurt het abrupt.
Subhash wordt eerst overweldigd door de totaal andere wereld waarin hij terechtgekomen is. De mooie natuur maakt een grote indruk op hem. In het landschap bij Rhodes Island ziet Subhash overeenkomsten met het laagland bij Tollygunge: zo voelt hij toch nog een zekere verbondenheid met zijn thuisland. Subhash krijgt een kortstondige affaire met een Amerikaanse vrouw, die hem vooral ziet als een exotisch speeltje. Een groter contrast tussen zijn leven in de VS met het leven in zijn geboorteland is nauwelijks denkbaar.Subhash wordt uiteindelijk een immigrant die zich aanpast, maar die een teruggetrokken leven lijdt.
Al zijn aandacht is gericht op zijn werk en op de opvoeding van zijn stiefdochter Bela, die hij beschouwt als zijn eigen kind.Banden met India heeft Subhash nauwelijks meer. Sinds het overlijden van Udayan is de verhouding tussen Subhash en zijn ouders altijd problematisch gebleven. Udayan werd geadoreerd, met name door zijn moeder. Die vond diep in haar hart dat de verkeerde zoon was gestorven.
Op latere leeftijd krijgt Subhash een relatie met Elise, een vroegere lerares van Bela. Hij heeft definitief voor een leven in de VS gekozen.

Voor Gauri geldt, dat ze al kort na haar aankomst in de VS  alle schepen achter zich verbrandt. Ze ontdoet zich abrupt van haar Indiase kleding en draagt vanaf dat moment uitsluitend westerse kleren en een kort kapsel. De belangrijkste breuk met de cultuur van haar geboorteland vormt Gauri’s academische activiteit: westerse filosofie. Maar ze verdiept zich alleen in de theoretische kant ervan, er bestaat geen link met de praktijk van haar dagelijks leven. Gauri blijft voor haar omgeving een exotisch buitenbeentje, vanwege haar huidskleur en accent, zelfs in de academische wereld waar ze naam maakt als een expert in haar vakgebied. Gauri lijdt een geïsoleerd bestaan, vooral na haar abrupte breuk met Subhash en Bela.
Gauri is zwaar beschadigd door de moord op Udayan. Ze schakelt haar gevoel uit. Zij is niet in staat van Subhash te houden, de uiterlijke gelijkenis tussen beide broers brengt haar in verwarring. Voor haar dochter Bela kan ze ook geen liefde voelen. Udayan had, kort voor zijn dood, gezegd dat hij geen kinderen wilde, om wat hij had gedaan. Van Gauri’s zwangerschap heeft hij nooit geweten.

Gecompliceerde man-vrouw verhoudingen
Een weduwe die om praktische redenen met de broer van haar overleden man trouwt, ouders die de huwelijken van hun kinderen arrangeren, een schoondochter die inwoont bij haar schoonfamilie ook als haar man niet meer leeft, schoonouders die hun schoondochter als voetveeg beschouwen: in The Lowland lijkt er, in de ogen van de westerse lezer althans, weinig sprake te zijn van een gezonde verhouding tussen mannen en vrouwen.
Toch breken Udayan en later ook Subhash met de traditionele man-vrouw verhoudingen. De rebel Udayan verwerpt het gearrangeerde huwelijk en trouwt met de vrouw waar hij verliefd op is. Wat niet wil zeggen dat Udayan oog heeft voor de ondergeschikte positie van de vrouw. Zo is het voor hem vanzelfsprekend dat Gauri de huishoudelijke taken overneemt van de dienstbode die ziek is. Udayan houdt veel van zijn militante activiteiten voor Gauri verborgen, maar verwacht ondertussen wel van haar dat ze opdrachten voor hem uitvoert zonder vragen te stellen. Gauri zelf stelt de positie van de vrouw ook niet ter discussie. In India is ze volgzaam, zolang ze maar kan studeren. Ook in de VS draait haar leven uitsluitend om studie en werk.
Subhash lijkt weinig moeite te hebben met een gelijkwaardige relatie met een vrouw. Nooit legt hij Gauri iets op, ze krijgt van hem alle ruimte voor haar studie en carrière, zonder dat ze er voor hoeft te vechten. Maar met het huwelijk tussen Subhash en Gauri wordt het nooit wat.

50-jarige geschiedenis
Wat maakt The Lowland zo’n aangrijpend boek? De lezer wordt deelgenoot van een roerige familiegeschiedenis die ruim 50 jaar in beslag neemt, in een periode waarin, wereldwijd, ingrijpende sociale en politieke veranderingen plaatsvinden. Lahiri geeft, zonder dat er sprake is van openlijke emotie, uitgebreide analyses en beschrijvingen van de gebeurtenissen en de personages en maakt duidelijk hoe een schokkende gebeurtenis, ook nog vele jaren na dato, de levensloop van een familie kan bepalen.

Tekst: Sophie van Zinnicq Bergmann