Carrie de Swaan (1946-2010) stelde het leven opnieuw samen

 

Nieuwsbrief Mei 2010 Carie de Swaan

 



Op 30 januari overleed de filmmaker Carrie de Swaan. Ze was al enige tijd ernstig ziek. Carrie was een filmmaker zoals een filmmaker moet zijn: ze ging er helemaal voor. Het liefst was ze achter de Mac in haar montageruimte. Filmmontage is ook zoiets als het leven opnieuw samenstellen, maar dan zoals je het hebben wil. Dit er in en dat er uit, dit laten we zo, daar muziek onder, maar welke muziek? Filmmontage was haar passie en ze heeft prachtige films gemaakt.

Het laatste werk

Carrie de Swaan had veel muzikale vrienden. Muziek speelt in haar werk dan ook een grote rol. Tot op het einde monteerde ze aan haar grote documentaire over componist Willem Breuker en de bijna 40 jarige geschiedenis van het Breukerkollectief. Ze heeft niet de tijd gekregen om deze documentaire af te maken. Willem Breuker was de soulmate van Carrie de Swaan. Hij heeft voor veel van haar films de muziek gecomponeerd en uitgevoerd. Ook hebben ze samen een lang radioprogramma over de Duitse dertigerjaren componist Kurt Weill gemaakt.

Nieuwsbrief Mei 2010 Carie de Swaan (breukerkollectief)
Aan mij, haar cameraman, heeft de familie van Carrie de Swaan gevraagd de film over componist Willem Breuker en de 40-jarige geschiedenis van het Breukerkollectief af te maken. Het ligt in de bedoeling om dit materiaal uit te brengen op dvd. In eerste instantie draagt uitgeverij BV Haast zorg voor distributie en verkoop.

 


Achtergrond

Carrie de Swaan werd vlak na de tweede wereldoorlog in Amsterdam geboren. Vader de Swaan had brede interesses in het politieke en artistieke leven en was een succesvol zakenman. Carrie’s moeder was een van de voorvechters van de vrouwenemancipatie en werd op haar 60e nog lid van Dolle Mina.
Haar ouders waren het middelpunt van een groep linkse intellectuelen die hecht met elkaar bevriend waren. De oorlog en de gedachte dat ‘dit nooit meer mocht gebeuren’ was de onderliggende band van deze bijzondere groep mensen.
Schrijvers, schilders, musici, fotografen, ontwerpers, wetenschappers, allen  vonden vlak na de oorlog een plaats aan de grote, ronde tafel in haar ouderlijk huis aan de Keizersgracht. De gesprekken die daar werden gevoerd, gingen vooral over de wederopbouw, dat het in Nederland anders, beter en moderner moest worden. Onder hen was de avant-garde fotografe Emmy Andriesse (1914-1953).
Carrie’s eerste grote film is een portret van Andriesse en mag tot het beste van haar werk gerekend worden.

De eerste documentaire

Foto: Emmy Andriesse’, de eerste documentaire van De Swaan uit 1991 geeft een bijzonder beeld van deze belangrijke, te jong overleden fotografe. In haar werk is de Nieuwe Fotografie herkenbaar. Carrie gebruikt foto’s en brieven van Andriesse en combineert deze met zwart/wit filmarchiefbeelden. Ook gaat ze terug naar de plekken en plaatsen waar Andriesse gewerkt heeft en zijn er gesprekken met tijdgenoten, zoals de fotograaf Ed van der Elsken. Zo ontstaat niet alleen een portret, maar ook een uniek tijdsbeeld. Door Carrie’s zorgvuldige filmmontage maak je ook kennis met Nederland tijdens de wederopbouw. 
Fotografie was toen ook al een uitdrukkingsmiddel bij uitstek. Het was een middel om een politiek en artistiek standpunt in te nemen en uit te dragen. De foto’s van Andriesse waren voor die tijd ongepolijst en haar werkterrein lag vooral op straat. Daar maakte ze reportages en portretteerde zij mensen die ze tegenkwam. Haar foto’s uit de hongerwinter van 1944 zijn symbolen geworden en worden nu nog steeds gepubliceerd.

Nieuwsbrief Mei 2010 Carrie de Swaan Emmy

 


Na de oorlog probeerde ze geld te verdienen met modefotografie. Een van haar opdrachtgevers in de film: ‘het werk van Emmy was anders, je herkende het direct’. Dit had alles te maken met haar karakter. Emmy kon het gewoon niet anders, ze fotografeerde met hart en ziel. Carrie heeft deze onderliggende gevoelens direct herkend en prachtig verwerkt. Het is de adem van de film, dat onderliggende gevoel dat het zó moet en niet anders.
Carrie laat dit zien zonder ergens de nadruk op te leggen, sporadisch maakt ze in de film gebruik van voice-over. Ze is nooit belerend of moralistisch. Ze laat je kijken naar een wereld die ze zelf als kind heeft meegemaakt en die ze lief had. Zeer waarschijnlijk hebben de gesprekken aan de grote ronde tafel in haar ouderlijk huis, aan deze film ten grondslag gelegen. Dat als kind leren luisteren heeft haar later geholpen als ze interviewde. Als interviewer moet je oprecht geïnteresseerd zijn in de gedachtewereld van een ander.

Samenwerking

Ik heb voor veel van de films van Carrie de Swaan het camerawerk mogen doen. Tijdens de opnamen was ze altijd goed voorbereid, wist ze wat ze wilde en je kon ook nog met haar lachen. Een van de aantrekkelijke kanten van documentair filmen is ‘het onverwachte’. Voor de camera gebeurt dan iets waar je niet op had gerekend, wat je als het ware cadeau krijgt. Snel beslissen en daarop inspelen levert dan ineens mooi en belangrijk materiaal op. In zo’n geval laat je je leiden door intuïtie en ervaring. Carrie kon dat heel goed.
We konden samen ook lang over shots en montage praten, dan liep ze meestel nadenkend en met grote stappen rondjes door de kamer, handen op de rug. De film waar ze op zo’n moment mee bezig was, ging dan door haar hoofd. Dat er in en dat er uit, daar muziek onder, dat laten we zo en daar ...... stilte.  
Dag Swaantje, het was fijn om met je te werken en vergeten zal ik je nooit.

Tekst: Paul van den Bos
Beeld 1: Paul van den Bos
Beeld 2: zie website Willem Breuker Collectief
Beeld 3: Emmy Andriesse




Filmografie Carrie de Swaan, hieronder een beknopt overzicht:

Foto: Emmy Andriesse. Portret van een avant-garde fotografe

Muziek is mijn adem. Portret van zangeres Cathy Berberian

Benno Premsela. Portret van een vormgever en voorvechter


Gisela May: Every song tells a story. Portret van deze first lady of the political
song and Best Brecht performer

Sporen op het wad. Kunstenares Alexandra Engelfriet aan het werk

Jona de Nee-zegger. Registratie van een opera in twee bedrijven. Muziek Willem Breuker

Twee hoboconcerten voor Han de Vries. Muziek Willem Breuker

Op weg. Film naar een gedicht van Hanny Michaelis

Julius Eastman: Crazy Nigger. Registratie van een concert voor 6 piano’s van Eastman

www.swaanproducties.com geeft een volledig overzicht van alle films.